على اصغر شميم

629

ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )

هر قيمت كه باشد ، در دفاتر دولتى ايران به ثبت برساند و چون در آن اوقات دولت اعلام نموده بود كه هركس فرمان يا امتيازى درباره‌ى منابع ثروت كشور در دست دارد ، بايد در دفتر وزارت فوايد عامه به ثبت برساند ، خوشتاريا با نماينده‌ى حاج محمد صادق بانكى كه فرمان‌ها را در اختيار داشت ، به وزارت فوايد عامه رفتند و در تيرماه 1303 شمسى ( ذىحجه 1342 قمرى ) آن‌ها را در دفتر وزارت ثبت كردند . پس از يك سلسله فعل و انفعالات و كشاكش بين ورثه‌ى حاج على اكبر و فتوحى قيام و خوشتاريا ، سرانجام خوشتاريا با كمك دوستان و دلالان ايرانى خود موفق شد كه شركتى با سرمايه پنجاه ميليون ريال به نام شركت سهامى نفت خوريان تأسيس كند . مصطفى فاتح در كتاب « پنجاه سال نفت ايران » چنين مىنويسد : « سهام شركت مزبور بىاسم بود كه شصت و پنج درصد در دست بانك روس و سى و پنج درصد به خوشتاريا داده شد كه قسمتى از آن حق دلالى خودش بود و بقيه را بين دوستان ايرانى تقسيم كرد . آنانى كه مشهور بود در اين شركت سهيم بودند يكى تيمورتاش بود كه يك ميليون ريال سهم داشت و آقا مير قفقازى حمزوى ( امير منظم ) كه پانصد هزار ريال و ستوده كه يك صد هزار ريال و امين معادن يك صد هزار ريال و گروهى ديگر كه هريك به تفاوت سهامى به آن‌ها داده شده بود . در آن ايام شهرت داشت كه دو ميليون ريال سهام هم به مقامات بالاترى تقديم شده بود كه مورد قبول واقع نشد و همان وقت سهام مزبور به بانك پهلوى ( بانك سپه امروز ) بخشيده شد » . اين جريان مربوط به سال 1304 شمسى يعنى آخرين روزهاى عمر دولت قاجار بود و بحث درباره‌ى وقايع بعدى از موضوع كتاب ما خارج است . اما همين‌قدر بايد يادآورى كنيم كه نفت كوير خوريان هيچ‌گاه به مرحله‌ى بهره‌بردارى نرسيد و به مرور زمان مسئله‌ى امتياز و فرمان و شركت سهامى نفت كوير از ميان رفت . انقراض دولت قاجار شوروى كه عليرغم سردار سپه به حمايت از احمد شاه و خاندان قاجار برخاسته بود ، مصلحت خود را در آن ديد كه از پافشارى در اين موضوع دست بردارد . اكثريت قاطعى در مجلس پنجم عليه خاندان قاجار تشكيل گرديده و سيل تلگرافات و نامه‌ها از شهرستان‌ها به مجلس و دولت درباره‌ى خلع احمد شاه از سلطنت سرازير بود و فعاليت‌هاى دامنه‌دارى در محافل ملى و مطبوعاتى براى اين منظور صورت مىگرفت تا سرانجام مجلس پنجم در اوايل آبان‌ماه 1304 شمسى ( ربيع الثانى 1344 قمرى ) با اكثريت 80 رأى موافق در برابر پنج رأى مخالف سلطنت خاندان قاجار را تصويب و اعلام نمود .